नेपालमा 'फिनटेक मार्केटप्लेस' को नयाँ युग: के हो यो र यसले कसरी काम गर्छ ?

सुवास निरौला अहिलेको युग डिजिटल प्रविधिको हो। गोजीमा नगद बोकेर हिँड्ने चलन हराउँदै गएको छ र हातमा भएको स्मार्टफोन नै हाम्रो बैंक बनेको छ।

यही डिजिटल यात्रालाई अर्को उचाइमा पुर्‍याउन सरकारले बजेटमार्फत र नेपाल राष्ट्र बैंकले आफ्नो नीतिगत प्राथमिकतामार्फत 'फिनटेक मार्केटप्लेस' को अवधारणा अघि सारेका छन्। गभर्नर विश्वनाथ पौडेलका अनुसार, सरकारले बजेटमा एउटा सरकारी 'पेमेन्ट गेटवे' सञ्चालन गर्ने पुरानो ढर्राको व्यवस्था नगरेर आधुनिक 'फिनटेक मार्केटप्लेस' बनाउने सोच राखेको छ। यसको नेतृत्व राष्ट्र बैंकको भुक्तानी विभाग (Payment Division) ले गर्नेछ। के हो फिनटेक मार्केटप्लेस ? 'फिनटेक' (Fintech) दुई वटा शब्द मिलेर बनेको छ— 'फाइनान्स' (वित्त) र 'टेक्नोलोजी' (प्रविधि)। 'मार्केटप्लेस' भनेको एउटा यस्तो साझा बजार वा थलो हो जहाँ धेरै सेवा प्रदायकहरूले आफ्ना सामान वा सेवाहरू ग्राहकलाई बेच्छन्। यसलाई एउटा उदाहरणबाट बुझौँ। मानौँ, तपाईँ एउटा ठुलो सपिङ मलमा जानुभयो। त्यहाँ लुगाका पसल छन्, जुत्ताका पसल छन्, खाजा घर छन् र सिनेमा हल पनि छ। तपाईँले मल भित्र छिरेपछि सबै सुविधा एकै ठाउँमा पाउनुहुन्छ।'फिनटेक मार्केटप्लेस' पनि डिजिटल वित्तीय सेवाको यस्तै एउटा 'सुपर मल' हो। यहाँ बैंकहरू, ई-वालेटहरू (जस्तै ईसेवा, खल्ती), बीमा कम्पनीहरू, र साना वित्तीय प्रविधि स्टार्टअपहरू एउटै साझा डिजिटल प्लेटफर्ममा जोडिएका हुन्छन्। ग्राहकले एउटै एप वा पोर्टल प्रयोग गरेर पैसा पठाउने, ऋण लिने, बीमा गर्ने, शेयर बजारमा लगानी गर्ने र सरकारी कर तिर्ने जस्ता सबै काम गर्न सक्छन्। यो 'पेमेन्ट गेटवे' भन्दा कसरी फरक छ ? धेरैलाई लाग्न सक्छ कि यो त पेमेन्ट गेटवे नै हो। तर यसमा ठुलो भिन्नता छ। पेमेन्ट गेटवे: यो एउटा यस्तो 'बाटो' मात्र हो जसले एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा पैसा पुर्‍याउँछ। यो एउटा मेसिन वा सफ्टवेयर जस्तो मात्र हो। फिनटेक मार्केटप्लेस: यो एउटा 'इकोसिस्टम' हो। यसले बाटो मात्र बनाउँदैन, बरु नयाँ-नयाँ सेवाहरू जन्मिने वातावरण पनि बनाउँछ। यसमा धेरै कम्पनीहरूले प्रतिस्पर्धा गर्छन्। जसले गर्दा ग्राहकले सस्तो र राम्रो सेवा पाउँछन्। गभर्नर पौडेलले स्पष्ट पारेका छन् कि सरकार आफैँले एउटा सफ्टवेयर किनेर चलाउनु भन्दा, राष्ट्र बैंकले एउटा यस्तो नियमनकारी प्लेटफर्म बनाइदिनेछ जहाँ निजी क्षेत्रका सबै फिनटेक कम्पनीहरू सुरक्षित रूपमा जोडिन सक्छन्। यसले कसरी काम गर्छ ? फिनटेक मार्केटप्लेसले मुख्यतया 'अन्तर-आबद्धता' (Interoperability) को सिद्धान्तमा काम गर्छ। अहिलेको समस्या के छ भने, यदि तपाईँसँग 'ए' वालेट छ र पसलेसँग 'बी' वालेटको क्युआर कोड छ भने कहिलेकाहीँ पैसा पठाउन मिल्दैन। तर फिनटेक मार्केटप्लेस बनेपछि जुनसुकै बैंकको खाताबाट जुनसुकै वालेटमा र जुनसुकै क्युआर कोडमा तुरुन्तै पैसा जान्छ। तपाईँले आफ्नो बैंकलाई अनुमति दिनुभयो भने, तपाईँको बैंकको डाटा प्रयोग गरेर अर्कै एउटा सानो 'फिनटेक एप' ले तपाईँको खर्च गर्ने शैली विश्लेषण गरिदिन्छ र तपाईँलाई कहाँ बचत गर्ने भन्ने सल्लाह दिन्छ। मार्केटप्लेसमा तपाईँको कारोबारको इतिहास हेरेर बैंकहरूले कुनै कागजात बिना नै मोबाइलबाटै ५-१० हजार रुपैयाँको तत्काल ऋण दिन सक्छन्। अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यास: विश्वले कसरी गरिरहेको छ ? यो अवधारणा नेपालका लागि नयाँ भए पनि विश्वका धेरै मुलुकले यसबाट चमत्कारिक आर्थिक प्रगति गरेका छन्। भारतको UPI (Unified Payments Interface): नेपालले अपनाउन खोजेको मोडेल भारतको UPI सँग धेरै मिल्दोजुल्दो छ। भारतको केन्द्रीय बैंकको सहयोगमा बनेको यो प्रणालीले आज सडकका चिया पसलदेखि ठुला महलसम्मलाई एउटै सूत्रमा बाँधेको छ। भारतमा अहिले गुगल पे, फोनपे वा पेटिएम जे चलाए पनि एउटै क्युआरले काम गर्छ। यो नै एउटा सफल 'फिनटेक मार्केटप्लेस' को उदाहरण हो। सिंगापुरको APIX: सिंगापुरले त झन् विश्वभरका फिनटेक कम्पनीहरूलाई एउटै मार्केटप्लेसमा ल्याउन 'APIX' प्लेटफर्म बनाएको छ। त्यहाँ बैंकहरूले आफूलाई चाहिएको प्रविधि कुनै स्टार्टअपबाट यही मार्केटप्लेस मार्फत खरिद गर्छन्। यसले गर्दा नयाँ युवा उद्यमीहरूले सजिलै बजार पाउँछन्। ब्राजिलको Pix: ब्राजिलमा त्यहाँको केन्द्रीय बैंकले 'Pix' नामक प्रणाली ल्याएपछि डिजिटल भुक्तानीमा ठुलो क्रान्ति आयो। यसले ठुला बैंकहरूको सिन्डिकेट तोडिदियो र साना फिनटेक कम्पनीहरूलाई पनि ठुला बैंक सरह प्रतिस्पर्धा गर्ने मौका दियो। नेपालमा यसको आवश्यकता किन ? नेपालमा अहिले १८ महिनाभन्दा बढीको आयात धान्न सक्ने विदेशी मुद्रा सञ्चिति छ। गभर्नर पौडेलले भनेका छन् कि यो सञ्चितिबाट प्राप्त हुने प्रतिफल (Return) अहिले ४ प्रतिशतभन्दा कम छ। यसको केही हिस्सा 'सर्भरेन वेल्थ फण्ड' (Sovereign Wealth Fund) मार्फत दीर्घकालीन लगानीमा परिचालन गर्ने र त्यसको एउटा पाटो डिजिटल पूर्वाधार (फिनटेक मार्केटप्लेस) मा लगाउने सोच बैंकको छ। यसका धेरै फाइदाहरू हुनेछन्। जस्तै गाउँ-गाउँमा बैंक नपुगे पनि यो मार्केटप्लेसका कारण मोबाइलबाटै सबै बैंकिङ सुविधा पुग्नेछ। सबै कारोबार डिजिटल हुँदा भ्रष्टाचार घट्छ र सरकारलाई कर संकलनमा सजिलो हुन्छ। नेपाली युवाहरूले नयाँ सफ्टवेयर वा एप बनाएर यो मार्केटप्लेसमा जोड्न सक्छन्। जसले गर्दा प्रविधि क्षेत्रमा रोजगारी सिर्जना हुन्छ। अहिले बैंकहरूले छुट्टाछुट्टै महँगो प्रविधि भित्र्याउनुपर्दा ग्राहकलाई सेवा शुल्क महँगो पर्न सक्छ। साझा मार्केटप्लेसले यो लागत घटाउँछ। नेपाल राष्ट्र बैंकले अघि सारेको 'फिनटेक मार्केटप्लेस' को अवधारणा केवल एउटा प्राविधिक सुधार मात्र होइन, यो नेपालको अर्थतन्त्रलाई पूर्ण रूपमा डिजिटल बनाउने एउटा 'महामार्ग' पनि हो। बजेटले यसलाई सम्बोधन गर्नु र गभर्नरले यसको नेतृत्व राष्ट्र बैंकले नै गर्ने स्पष्ट पार्नुले अबका दिनमा नेपालीहरूले अझ सहज, सुरक्षित र सस्तो डिजिटल वित्तीय सेवा पाउने आशा गर्न सकिन्छ। यदि यसलाई भारतको UPI वा सिंगापुरको APIX जस्तै प्रभावकारी बनाउन सकियो भने, नेपालको वित्तीय क्षेत्रमा यो एउटा ऐतिहासिक कोसेढुङ्गा साबित हुनेछ। साधारण शब्दमा भन्नुपर्दा, अब तपाईँको मोबाइल एउटा यस्तो शक्ति बन्दै छ, जहाँ एउटै थलोबाट तपाईँले संसारभरको आधुनिक बैंकिङ अनुभव लिन सक्नुहुनेछ। र, यसको नाम नै 'फिनटेक मार्केटप्लेस' हो।